Artykuły

Łupek dachowy - Prezent natury

Materiał popularnie nazywany łupkiem jest pozyskiwany ze skał osadowych, które powstały w okresie dewonu przed 350 do 400 milionami lat. W tym okresie odkładały się drobnoziarniste masy mułu ilastego, które stwardniały pod wpływem wysokich temperatur nacisku oceanu i utworzyły iły łupkowe. Podczas ruchów górotwórczych warstwy iłu pofałdowały się poprzez nacisk boczny. Podczas procesów tektonicznych i górotwórczych kamienie iłowe zostały porozcinane i pierwotne minerały iłowe rozciągnęły się wzdłuż tych delikatnych powierzchni, skrystalizowały się pod wpływem nacisku i ciepła do nowych wysoko wartościowych minerałów. 

Ogólne informacje

Łupek stanowi skałę osadową utworzoną z mułu ilastego zawierającego cząstki o bardzo małej średnicy. Skała ta powstała 350 do 400 milionów lat temu w okresie dewonu. W ciągu milionów lat muł ilasty był wystawiony na działanie wysokich temperatur, wysokich ciśnień i sił odkształcających, aby w sprzyjających warunkach ulec przekształceniu w użyteczny łupek. W przebiegu procesów górotwórczych pierwotne minerały ilaste podlegały działaniu sił rozciągających wzdłuż powierzchni ścinania i ulegały krystalizacji pod wpływem nacisku i ciepła, tworząc nowe, cenne minerały o strukturze blaszkowej (łyszczki). Pod wpływem tych procesów skała ilasta uzyskała nową strukturę i nowa cechę: łupliwość.

Łupek wysokiej klasy zawiera do 90 warstw na milimetr grubości materiału. Przy dzisiejszej grubości materiału gotowego wynoszącej ok. 5 mm oznacza to, że materiał łupkowy zawiera ok. 450 warstw. Poszczególne warstwy są przedzielone warstwami łyszczku. Warstwy te nadają łupkowi jego charakterystyczny jedwabisty połysk. W przebiegu naturalnych procesów wietrzenia w przeciągu dziesiątków lat usunięte zostają górne warstwy łupka odsłaniając nowe warstwy łyszczku. To jest powodem dlaczego łupek dachowy w przeciwieństwie do wielu innych produktów przemysłowych o uszlachetnionej powierzchni zewnętrznej zachowuje w przeciągu pełnego okresu użytkowania swój szlachetny, jedwabisty połysk.

Występowanie i jakość

Materiał z którego pozyskuje się łupek bardzo powszechnie występuje prawie na wszystkich kontynentach. W krajach takich jak Brazylia, Kanada, Indie, Chiny na skalę przemysłową pozyskuje się łupek. Nie wszędzie jednak prowadzi się badania geologiczne i laboratoryjne pod względem przydatności łupka na pokrycia dachowe. W rejonach świata gdzie warunki klimatyczne (dodatnia temperatura przez cały rok) pozwalają na wykorzystanie łupka na dachy zwyczajowo od wielu wieków materiał ten stał się niemal podstawowym surowcem budowlanym.

W Europie największe i najpłycej położone złoża skał osadowych występują na terenie Hiszpanii. Właśnie w tym kraju z uwagi na niewielką głębokość na której zalegają skały osadowe jest najwięcej kopalni odkrywkowych i kraj ten jest największym producentem łupka na świecie. Nie z każdej kopalni łupek nadaje się na pokrycia dachowe - nawet w obrębie jednej kopalni materiał może posiadać różne właściwości. Właśnie właściwości fizyko-chemiczne i ściśle z tym związane parametry techniczne weryfikują jakość materiału i jego przydatność na pokrycia dachowe.

W okresie zimowym czyli w zależności od regionu od listopada do marca w ciągu doby może dwukrotnie dochodzić do tzw. przejść przez zero (np.-2 w nocy i +1 w dzień). Zimą różnica temperatury pomiędzy dniem i nocą powoduje pozostawanie pomiędzy poszczególnymi warstwami łupka niewielkich ilości wilgoci. Należy pamiętać, że 1 warstwa łupka to zaledwie ok. 0,01 mm, w nocy ta „warstewka” wilgoci zamienia się w warstwę lodu czyli zwiększa swoją objętość doprowadzając do puchnięcia i rozwarstwienia łupka.

Jedynie łupek o bardzo dobrych parametrach technicznych (potwierdzonych certyfikatem) może oprzeć się temu naturalnemu w naszym klimacie zjawisku. Łupek o parametrach gorszych może być z powodzeniem wykorzystany w krajach o umiarkowanym klimacie w których zimy są łagodne i temperatura niezwykle rzadko spada poniżej zera. Powszechnie gorszej jakości łupek jest stosowany na pokrycia dachowe w Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Grecji i Węgrzech

Należy dodać, że od kilku lat w krajach Unii Europejskiej obowiązuje nowa bardziej liberalna norma, która dopuściła do obrotu łupek o nieco gorszych parametrach. Niektóre zwłaszcza, firmy o małym doświadczeniu, sprowadzają do krajów Europy Środkowej łupek, który w naszych warunkach klimatycznych nie jest wstanie oprzeć się procesom które nieuchronnie doprowadzają łupek do zniszczenia.

Łupek najczęściej występuje w kolorze szaro-grafitowym, zielonym i purpurowym do unikatów można zaliczyć łupki wielokolorowe np. czerwono-zielone.

O przydatności łupka na pokrycia dachowe w naszej strefie klimatycznej zdecydować może producent tylko i wyłącznie na podstawie wyniku badań laboratoryjnych i przeprowadzonych testów.

W krajach Europy Środkowej warunki klimatyczne bardzo szybko weryfikują jakość materiału użytego na pokrycia dachowe ( nie tylko łupka).

W Polsce w rejonie Kotliny Kłodzkiej dość powszechnie występują pokłady łupka i w przeszłości były próby wykonywania z tego materiału dachów niestety jakość tego kamienia nie pozostawiła złudzeń - po kilku latach kamień wypadał z dachu, pękał w obrębie otworów lub rozwarstwiał się.

Rejony Kotliny Kłodzkiej, Jeleniej Góry i Śląsk i Pomorze z przyczyn historycznych są obszarami na których do dnia dzisiejszego możemy spotkać obiekty, których dachy wykonane są z łupka lecz w większości jest to kamień z odległych zakątków Europy.

Jelenia Góra i okolice z nieznanych przyczyn są regionem w którym bardzo dużo jest przykładów stosowania łupka francuskiego ( grubość ok. 3 mm.) również ten materiał w naszym klimacie się nie sprawdził.

Trwałość i zalety

Trudno znaleźć materiał na pokrycia dachowe, który byłby choć w połowie tak trwały jak łupek. Obiekty 200 – 300 letnie nie należą do rzadkości. Nie tylko trwałość łupka, ale przede wszystkim piękno samego materiału z którego wprawny dekarz potrafi wykonać prawdziwe dzieło sztuki spowodowały dość powszechne stosowanie tego materiału na pokrycia dachowe. Przyczyną popularności jest również bardzo mała waga pokryć wykonanych z łupka ( od 26 kg). Zwłaszcza przy renowacji obiektów zabytkowych gdy obciążenia statyczne mają kapitalne znaczenie dla często już mocno wyeksploatowanych konstrukcji więźb dachowych. Często w takich przypadkach łupek jest jedyną alternatywą jako bardzo szlachetne, niezwykle trwałe i lekkie pokrycie dachowe nawiązujące do historycznego charakteru budowli. Najtrudniej jest pozyskać łupek dachowy o parametrach spełniających wymogi normy w kolorach zielonym, purpurowym i mieszanym. Duże ilości łupka o tych kolorach występują w Brazylii, Chinach i Kanadzie lecz wymogi naszego klimatu stawiają bardzo wysoko poprzeczkę łupkom kolorowym. W praktyce bardzo niewiele złóż na świecie spełnia te wymagania. Większość kolorowych łupków może być stosowana na pokrycia dachowe w krajach o łagodnych zimach (przejście przez zero-mrozoodporność) wyjątek stanowią grube płyty elewacyjne i podłogowe.


Łupek gorszej jakości często jest wykorzystywany na płyty tarasowe, okładziny ścienne i elementy małej architektury w takim przypadku niedoskonałość materiału ( z uwagi na znaczną grubość ) jest niezauważalna. Niestety zdarza się, że materiał o parametrach nie spełniających wymogów normy również wykorzystywany jest na pokrycia dachowe. Trwałość takiego materiału, wystawionego na działanie sił przyrody w naszym klimacie, wynosi kilka lat, a pierwsze niepokojące objawy można zauważyć po pierwszej zimie.

Dekarstwo łupkowe w Europie

Łupek jako materiał budowlany był wykorzystywany w bardzo już w zamierzchłej przeszłości. Z łupka wznoszono budowle, budowano drogi i wykonywano dachy. Łupki są stosowane na pokrycia dachowe już od ponad 2000 lat. Dachy kryte łupkiem i elewacje łupkowe są zaliczane do najbardziej trwałych. Dachy łupkowe uchodzą wśród fachowców za optymalne rozwiązanie pod względem kosztów wykonania i zalet użytkowych.

Dekarstwo łupkowe, w krajach gdzie poziom usług dekarskich stoi na bardzo wysokim poziomie, jest postrzegane jako najwyższy poziom umiejętności dekarskich. Nauka zawodu odbywa się przez wiele lat, uczniowie po kolei poznają tajniki sztuki dekarstwa, blacharstwa montażu dachówki i po wielu zdanych egzaminach, rozpoczynają naukę dekarstwa łupkowego. Po latach nauki pod nadzorem mistrza dekarskiego uczeń przystępuje do egzaminu.

Największe tradycje w dekarstwie łupkowym mają kraje Europy zachodniej, we Francji, która jest największym odbiorcą łupka na świecie dachy wykonuje się w prostych technikach. Można śmiało powiedzieć o szkole francuskiej. Występują tam techniki i szablony łupka, które są charakterystyczne dla poszczególnych regionów. Zachodnie wybrzeże to przede wszystkim szablon prostokątny, paryskie dachy to większości mansardy kryte w karo lub cugutes, południe to gdzie indziej nie występujący szablon, który można by określić jako zdeformowana karpiówkę. Wielka Brytania, Szkocja to zdecydowanie przewaga szablonów prostokątnych.

Niemcy dekarstwo łupkowe postrzegają jako swoiste połączenie sztuki z rzemiosłem na najwyższym poziomie. To właśnie tam powstały zwyczajowe style krycia, charakterystyczne dla tego regionu – krycie staroniemieckie, krycie łuskowe, dzikie krycie i dekoracyjne krycia.

Niemcy by podkreślić wysoki poziom dekarstwa łupkowego wprowadzili wiele elementów i technik nieznanych w innych częściach Europy. Miękkie kosze (lewe, prawe i sercowe), stopę wiązaną, kominy chlebowe i wiele innych detali. To właśnie na terenie Niemiec powstały pierwsze podręczniki do nauki tego niezwykle trudnego zawodu. Dzisiaj zostały opracowane normy mówiące o sposobie wykonania pokryć z łupka. Te swego rodzaju instrukcje w bardzo precyzyjny sposób traktują poszczególne obszary dachu (okap, kalenica, kosz, naroże, wentylacja) i wskazują sposoby wykonania tych detali. Normy wykonawcze dają oczywiście pewną swobodę dekarzowi bo dekarstwo łupkowe to jednak sztuka i ten sam element można wykonać na wiele sposobów. Swoboda bardziej leży w sferze estetycznej, bo zasad wykonywania poszczególnych detali opisanych w normach zmieniać nie wolno.

Normy wykonawcze powstały na podstawie wielo wiekowych doświadczeń w wykonawstwie dachów łupkowych i w połączeniu z niemiecką precyzją i solidnością, działania te wraz z systemem szkolenia zaowocowały nieliczną, ale wysoko wykwalifikowaną kadrą dekarzy łupkowych. Dekarstwo łupkowe bardzo często jest rodową specjalizacją i tajniki tej sztuki przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Z uwagi na ogromną ilość detali, które można wykonać w różny sposób, ale najważniejsze - zgodny z normą, dekarze wykonują je w sposób charakterystyczny i będący swego rodzaju wizytówką dekarza który wykonał dach. Dekarze łupkowi patrząc na wykonany dach potrafią rozpoznać po sposobie wykonania detali kto był wykonawcą . Ten fakt świadczy o pewnym artyzmie wpisanym w ten zawód, który coraz częściej ewoluuje w kierunku sztuki opartej na solidnym rzemiośle.