Artykuły

DZIK JEST DZIKI CZ.1

Kilka słów wstępu


Dzikie krycie jest jedną z wielu możliwości wykonania krycia dachu, jakie oferuje łupek. Wraz z kryciem staroniemieckim należy do najbardziej ekskluzywnych.
Charakteryzuje się wykonywaniem poszczególnych kamieni bezpośrednio na placu budowy, a nawet na dachu, w trakcie układania pokrycia. Poszczególne kamienie wykonuje się z dość nietypowego materiału, który wyróżnia się od innych tym, że jest nieregularnego kształtu, rozmiaru i grubości. Po dostawie na budowę, wygląd łupka w skrzyniach, budzi ogromne zdziwienie i nie jednokrotnie obawy inwestorów (fot. 1)

– „czy z tego można zrobić dach”.

FOT NR 1

Dawno temu ... i .nie bardzo daleko ...

Ten styl krycia jest znany od tysiąc leci. W zamierzchłej przeszłości (epoka brązu), jeżeli udało się pozyskać dość trwały materiał, często były to kilku centymetrowe –”płyty skalne, po prostu układane na dachach. Z uwagi na bardzo duży ciężar zostały one wyparte przez łupek materiał równie trwały, a wielokrotnie lżejszy i cieńszy. Łupki, których format, grubość i wielkość nadawał się do ułożenia na dachu, bardzo powszechnie wykorzystywano do wykonywania pokryć dachów. Łupki po prostu układano jeden na drugim na dachu bez obróbki. Można by zaryzykować stwierdzenie, że dzikie krycie w zamierzchłych czasach było jednym z najpopularniejszych rodzajów pokryć dachowych. Oczywiście takie rozwiązania stosowano, dzisiaj byśmy powiedzieli – z przyczyn logistycznych, na terenach gdzie występował łupek nadający się na dach.
Z biegiem czasu „prekursorzy sztuki dekarskiej” zwrócili uwagę, że szczelność dachu i poszczególnych kamieni można poprawić obłupując ich krawędzie i dopasowując do siebie. Należy zwrócić uwagę, że tysiące lat temu, kiedy pojęcie – napięcie powierzchniowe cieczy było jeszcze nie zdefiniowane. Ówcześni dekarze potrafili. bezwiednie wykorzystywać to zjawisko fizyczne – odpowiedzialne za szczelność.
Właśnie dzięki obrobieniu krawędzi kamieni i naturalnej „lepkości wody” kropla wody spływa po obrysie kamienia i odrywa się w najniższym jego punkcie spadając na niższy kamień. W ten sposób każda kropla wody, z góry na dół „wędruje” po kamieniach tak długo, aż oderwie się od najniższego łupka na dachu.
W innych rodzajach krycia kamienie posiadają punkt, w którym kropla wody odrywa się od łupka nazywany – piętą. W dzikim kryciu kamienie nie posiadają z góry określonej pięty i w tym cała trudność, ale o tym później.
Z biegiem czasu nieregularnej formie kamieni na dachu zaczęto nadawać coraz bardziej dekoracyjny kształt – dachy stawały się nie tylko szczelne, ale przede wszystkim coraz ładniejsze. Sztukę tę do perfekcji opanowano na terenie południowej i zachodniej Europy gdzie zaczęto wprowadzać coraz bardziej regularne kształty kamieni.
Wiele wieków później, gdy dostrzeżono zalety łupka jako pokrycie dachowe, jego niewielki ciężar, trwałość sięgającą stuleci, łatwość obróbki. Rozpoczęto wprowadzać, na skale przemysłową, inne rodzaje krycia, które do dnia dzisiejszego są w ofercie producentów.
W zależności od regionu i tradycji były to: krycia prostokątne, ostrokątne, łuskowe, gotyckie i wiele innych. W Europie są regiony gdzie z uwagi na dostępność surowca łupek powszechnie jest materiałem wykorzystywanym na pokrycia dachowe i elewacje, a z dekarstwa łupkowego rzemiosła niezwykle trudnego uczyniono prawdziwą sztukę. Jej tajniki były przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Należy pamiętać, że w tamtych czasach tak jak i dzisiaj, ówcześni użytkownicy i wykonawcy musieli borykać się z takimi samymi problemami - z jakością łupka. Najważniejszym problemem był rodzaj użytego łupka, jego trwałość, bo walory estetyczne były na drugim planie.
Dzisiaj ... i bardzo blisko ...

Od początku ubiegłego stulecia dzikie krycie przeżywa renesans, architekci i inwestorzy coraz chętniej sięgają po ten przepiękny, ale zapomniany i trudny styl krycia – dzikie krycie. Dzisiaj walory użytkowe łupka są docenione i powszechnie znane trudno znaleźć materiał, który byłby równie trwały przykładem może być np. wieża kościoła w miejscowości Ediger - pokrycie liczy sobie około 500 lat (fot.2).FOT NR 2 Obiekty z połowy XVIII wieku, których dachy w prawie nienaruszonej formie przetrwały do dzisiaj nie należą do rzadkości. Zostały one wykonane z najlepszych światowych zasobów łupka – łupek mozelski

Łupek dosyć powszechnie występuje na całym świecie, lecz nie z każdej kopalni nadaje się na pokrycia dachowe, a w szczególności do wykonania dzikiego krycia, jego pochodzenie, budowa wewnętrzna, skład, zanieczyszczenia, właściwości mechaniczne i wiele innych czynników wpływa na trwałość łupka, a co za tym idzie całego dachu.
Łupek o słabych parametrach technicznych pęka, puchnie, rdzewieje, pokrywa się przeróżnymi nalotami w zależności od zanieczyszczeń. Najczęściej po prostu spada z dachu czyniąc straty nie tylko na dachu, ale i „dookoła budynku”. Nie trudno wyobrazić sobie, co się dzieje, kiedy kilku kilogramowy kamień o bardzo ostrych krawędziach upada z wysokości kilku metrów.



Łupek mozelski, oprócz niedoścignionej jakości, ma jeszcze jedną nie do podrobienia cechę – pewną nieregularność powierzchni pokazującą budowę złoża, tak jak na słojach w drewnie, tak tutaj można zobaczyć jak geologicznie układały się warstwy skał osadowych, których powstaje łupek. Na powierzchni kamienia można zobaczyć coś, co przypomina guzy i wybrzuszenia, często odciśnięte są muszle i owady – stanowią one niepowtarzalną ozdobę i są dumą dla posiadacza takiego oryginalnego kamienia na dachu. Należy pamiętać, że jest to odcisk historii z przed 400-500 milionów lat, bo tyle ma lat surowiec, z którego pozyskuje się dobrej jakości łupek. Łupek mozelski jest materiałem, który dzięki swojej nieregularnej powierzchni, „żyje” na dachu inaczej wygląda w deszczu, słońcu, rano i wieczorem dając obserwatorowi cały spektakl barw i nieopisanych refleksów światła.(fot. 3 i 4)   FOT NR 3

FOT NR 4

Wydawać by się mogło, że ten szary w barwie i niby ponury materiał oprócz swojej trwałości nie ma nic więcej do zaoferowania - nic bardziej mylnego w takim przekonaniu – oprócz różnych refleksów i kolorów, dach wykonany z łupka po prostu eksploduje harmonią, pięknem, dyskretną elegancją, i niepowtarzalnością kształtów poszczególnych kamieni i liczbą możliwych rozwiązań.





Pięknie... i niedrogo ...

 Obecnie temu, jakże wysublimowanemu rodzajowi krycia, stawia się nieco inne wymagania niż w przeszłości. O ile wcześniej dach musiał być, po prostu szczelny, a nie koniecznie piękny. Dzisiaj jest oczywiście szczelny, ale przede wszystkim piękny, nie powtarzalny, zachwycający swoją formą i kształtem. Bardzo często obecnie projektowane są dachy z tradycyjnymi rozwiązaniami takimi jak np. miękkie kosze i naroża, wole oczka, ale często ich kształt i proporcje nie pozwalają na zastosowanie tradycyjnych materiałów takich jak dachówka lub blacha na rąbek stojący. Równie często projektowane są budynki z dachami o nie spotykanych wcześniej kształtach, o bardzo nowoczesnej formie, ale też o tradycyjnych znanych z poprzednich epok rozwiązaniach, lecz przystosowanych do bardzo nowoczesnego budownictwa.(fot.5, 6 i 7)

FOT NR 5FOT NR 6

FOT NR 7

Niewiele jest materiałów dachowych, które mógłby sprostać tym wymaganiom. Dachówka z uwagi na ograniczenia wynikające z powtarzalnego kształtu dachówki podstawowej i ceny elementów specjalnych np. dachówki klinowe, wklęsłe, wypukłe, mansardowe itp. powoduje, że koszty wykonania dachu o złożonej formie z dachówki ceramicznej, są zbliżone do ceny dachu wykonanego z łupka.

Krzysztof Kępniak
biuro@lupkidachowe.pl

koniec części I